Anksiyete nedir ve tipleri nelerdir? İzmir’de yaşayan birinin kafasının içiyle dış dünyanın çarpışması
Sitemizden Önerilen: Gaziantep'in yöresel kıyafetinin ismi nedir ?
İzmir’de yaşayıp da “ben çok rahatım ya” diyen insanın bile iç sesi bazen sabah 09.12’de “kapıyı kilitledin mi?” diye bağırabiliyor. Üstelik bu soru sadece kapıyla da sınırlı değil; o gün söylenen bir cümle, atılan bir mesaj ya da markette kasiyere verilen bozuk para bile zihinde küçük bir araştırma dosyasına dönüşebiliyor.
Tam da burada Anksiyete nedir ve tipleri nelerdir? sorusu devreye giriyor. Çünkü bu mesele sadece “endişe” değil; bazen çayın demini fazla kaçırmak gibi, bazen de hayatın arka planında sürekli açık kalan bir sekme gibi.
Anksiyete nedir? Zihnin arka planda çalışan fazladan sekmesi
Anksiyete, en basit haliyle geleceğe dair aşırı endişe ve gerginlik hali. Ama bu tanım biraz fazla steril kalıyor. Gerçekte anksiyete, beynin “bir şey olacak” diye sürekli alarmda gezmesi gibi.
Mesela sabah kahve içerken bir anda şu düşünce gelir:
“Az önce söylediğim şey garip miydi?”
Sonra beyin devam eder:
“Belki de herkes beni garip buluyor.”
Ardından final:
“Tamam, sosyal hayatımı bitirdim.”
Oysa karşı taraf sadece “hava bugün güzelmiş” demiştir.
İzmir’de arkadaşlarla sahilde otururken bunu sık sık yaşadığımı hatırlıyorum. Herkes denizi izliyor, ben iç sesle tartışma halindeyim:
— “Şu an normal davranıyor muyum?”
— “Evet.”
— “Emin misin?”
— “Hayır.”
İşte anksiyete biraz böyle bir diyalog.
Anksiyete nedir ve tipleri nelerdir? Genel bakış
Anksiyete tek bir şey değil; farklı türleri olan geniş bir yelpaze. Her biri farklı bir “zihinsel senaryo yazarı” gibi çalışıyor. Bazen drama, bazen aksiyon, bazen de gereksiz detaycılık.
Şimdi bu tipleri biraz daha günlük hayatın içine sokalım.
1. Yaygın anksiyete bozukluğu: Her şey hakkında endişelenme sanatı
Bu tip anksiyetede konu seçme özgürlüğü yoktur. Beyin VIP paket gibi çalışır: Her şey dahil.
Sabah kalkarsın:
“Bugün biraz dinleneyim.”
Beyin:
“Güzel plan. Ama ya ileride işler kötü giderse?”
Sonra zincir başlar:
İş
Sağlık
İlişkiler
Geçmişte söylenen bir “acaba yanlış mı anlaşıldı” cümlesi
Bir gün bir arkadaşım kahve içerken şunu demişti:
“Ben sadece çamaşır makinesinin sesini dinleyip onun bozulacağını düşünüyorum.”
İşte bu tam olarak yaygın anksiyete ruhu.
2. Panik atak: Vücudun ‘acil durum tatbikatı’ başlatması
Panik atak, hiçbir gerçek tehlike yokken vücudun “ŞİMDİ KAÇ!” moduna geçmesi gibi.
Kalp hızlanır, nefes daralır, eller titrer.
Ve en ironik soru:
“Acaba kalp krizi mi geçiriyorum?”
İzmir’de bir gün Kordon’da yürürken bunu yaşayan birini görmüştüm. Yanındaki arkadaşı sakinleştirmeye çalışıyordu:
— “Bir şeyin yok, geçiyor.”
— “Ama kalbim çok hızlı!”
— “Evet, çünkü korkuyorsun.”
— “AMA NEDEN KORKUYORUM?”
İşte panik, böyle kendi kendini besleyen bir döngü.
Sonra kişi 10 dakika sonra:
“Bir şey yokmuş gerçekten.”
Beyin:
“Tamam, bunu da atlattık. Ama sıradaki ne?”
3. Sosyal anksiyete: İnsan içine karışınca yazılım hatası vermek
Sosyal anksiyete, insanlarla etkileşim sırasında aşırı değerlendirilme korkusu. Yani basit bir “merhaba” bile iç dünyada Oscar konuşmasına dönüşebilir.
Bir ortamda yeni biriyle tanışırsın:
— “Nasılsın?”
— “İyiyim, sen?”
Ama iç ses:
“Ses tonum normal miydi?”
“Göz teması fazla mıydı?”
“Şu an beni yargılıyor mu?”
Geçenlerde bir arkadaş ortamında biri espri yaptı, ben gülerken su içiyordum. Tam o anda boğazıma kaçtı. Sonuç: 3 saniyelik öksürük krizi.
O an düşündüm:
“Bitti. Sosyal hayatım burada sona erdi.”
Ama diğerleri sadece “iyi misin?” dedi.
4. Fobiler: Beynin gereksiz alarm butonları
Fobiler, belirli şeylere karşı aşırı ve mantıksız korkular. Yılan, yükseklik, uçak… ama bazen daha yaratıcı versiyonları da var.
Mesela biri tanıdığım asansörde aynaya bakmaya bile çekiniyor çünkü “garip hissediyor.”
Benimkisi biraz farklı:
Telefonu “yanlışlıkla herkese mesaj atmış olabilirim” korkusu.
Bir gün gerçekten mesaj attım mı diye 7 kez kontrol ettiğimi hatırlıyorum. Sonra telefonu uçak moduna aldım. Güvende hissetmek önemli.
5. Obsesif kompulsif eğilimler: Kontrolün hiç bitmemesi
Bu tipte zihin sürekli kontrol eder:
Kapı kilitlendi mi?
Ocak kapandı mı?
Mesaj doğru kişiye mi gitti?
Ve kontrol ettikten sonra bile:
“Bir daha bakayım.”
Bir arkadaşım evden çıkmadan önce prize takılı hiçbir şey bırakmaz. Bir gün birlikte çıkarken şunu söyledi:
— “Bir saniye, fişi çektim mi?”
— “Çektin.”
— “Ama gerçekten çektim mi?”
Geri döndük. Fiş çekilmişti.
Ama beyin o bilgiyi “denenmiş ama tekrar kontrol edilebilir” kategorisine koymuştu bile.
6. Ayrılık anksiyetesi: Bağlanma kablosunu koparamamak
Bu tür anksiyete sadece çocuklarda değil, yetişkinlerde de görülebilir. Sevilen birinden ayrılınca yoğun huzursuzluk hissi oluşur.
Mesela arkadaşın şehir dışına gider:
“Tamam, görüşürüz.”
Ama iç ses:
“Ya bir daha eskisi gibi olmazsak?”
Sonra gereksiz uzun mesajlar:
“Yolculuk nasıldı? İyi misin? Yemek yedin mi? Hava nasıl?”
Arkadaş cevap verir:
“İyiyim, sadece İzmir’e döneceğim.”
Ama zihin çoktan veda filmi çekmiştir.
Günlük hayatta anksiyetenin küçük maskeleri
İzmir’de otobüste giderken bazen yanımda oturan insanların yüz ifadelerine bakıyorum. Kimisi boşluğa dalmış, kimisi müzik dinliyor, kimisi sadece camdan dışarı bakıyor.
Ama içlerinden biri mutlaka şunu yaşıyor gibi:
“Az önce göz göze geldik mi? Yanlış mı baktım?”
Anksiyete bazen böyle görünmez ama çok tanıdık bir yol arkadaşı.
Market sırasında kasiyer “poşet ister misiniz?” dediğinde bile beyin şunu hesaplayabiliyor:
“Eğer evet dersem çevre bilincim sorgulanır mı?”
“Hayır dersem taşımak zorunda kalırım.”
Sonuç: Gereksiz uzun bir “şey… aslında… evet ama…” cümlesi.
İç sesle yaşamayı öğrenmek
Anksiyete tamamen yok olan bir şey gibi düşünülmemeli. Daha çok kontrol edilmesi gereken bir düşünce trafiği gibi.
Bir gün arkadaşım şunu demişti:
“Benim beynim 24 saat açık radyo gibi.”
Bence çok doğru. Tek sorun şu: DJ hep aynı şarkıyı çalıyor:
“Ya kötü bir şey olursa?”
Ama zamanla insan şunu öğreniyor:
Her düşünce gerçek değil.
Her ihtimal gerçekleşmeyecek.
Her sessizlik bir tehlike değil.
Kendinle dalga geçebilmek bir denge noktası
İzmir’de sahilde yürürken bazen kendi iç sesime gülüyorum. Yanımdan geçen biri muhtemelen “neden tek başına gülüyor” diye düşünüyordur ama mesele o değil.
Mesele şu:
Zihin bazen abartır.
Ama insan bunu fark ettiğinde, o abartının içinde kaybolmak zorunda kalmaz.
Bir gün yine yürürken düşündüm:
“Acaba herkes beni normal buluyor mu?”
Sonra kendime cevap verdim:
“Bu soruyu düşünen biri zaten normal değildir.”
Ve güldüm.
Son söz yerine: Zihnin kalabalığını anlamak
Anksiyete nedir ve tipleri nelerdir? sorusu aslında sadece bir tanım arayışı değil; insan zihninin nasıl çalıştığını anlamaya dair bir yolculuk. Kimi zaman panikle hızlanan, kimi zaman gereksiz detaylara takılan, kimi zaman da sosyal ortamlarda küçük senaryolar yazan bir zihin.
Ama tüm bu yoğunluğun içinde bile hayat devam ediyor. Bir kahve, bir arkadaş sohbeti, bir sahil yürüyüşü… Ve bazen sadece “şu an buradayım” diyebilmek bile yeterli oluyor.
Bu yazımızda “Anksiyete nedir ve tipleri nelerdir” konusunu tüm detaylarıyla ele aldık. Poo sayfamızı takip etmeye devam edin!