Kamulaştırma Bedelinde Hangi Faiz Uygulanır?
Giriş
Kamulaştırma işlemleri, devletin ya da kamu tüzel kişilerinin kamu yararı gereği özel mülkiyette bir taşınmazı hukuki yollarla devralmasıdır. Bu süreçte hak sahibine ödenecek bedelin zamanında ve adil biçimde ödenmesi büyük önem taşır. Zaman geçtikçe para değer kaybedebilir, dolayısıyla ödenecek bedelin “gerçek karşılığı” korunmalıdır. Bu noktada merak edilen soru şudur: kamulaştırma bedeline hangi faiz uygulanır? Bu yazıda, tarihsel arka planıyla birlikte güncel düzenlemeleri, akademik tartışmaları ve uygulamadaki sorunları ele alacağız.
Tarihsel Arka Plan
Türkiye’de kamulaştırma işlemlerinin hukuki çerçevesi başlıca 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu ile belirlenmiştir. Bu Kanun, kamulaştırılan taşınmaz bedelinin peşin ve nakit ödenmesi ilkesini benimser. Kanun’un 3. maddesinde “nakden ve peşin olarak” ödeme esası yer almakta, ödenemediği takdirde eşit taksitler halinde ödeme imkânı düzenlenmiş ve “taksitlere, peşin ödeme gününü takip eden günden itibaren, Devlet borçları için öngörülen en yüksek faiz haddi uygulanır” hükmüne yer verilmiştir. :contentReference[oaicite:1]{index=1}
Ancak pratikte, bedel tespiti davaları uzun sürmüş ve enflasyonun yüksek olduğu dönemlerde hak sahipleri ciddi değer kayıplarına uğramıştır. Bu durum, devletin sadece “kanuni faiz” uygulamasıyla yetinmesini tartışmalı hâle getirmiştir. Doktrin açısından da “gerçek karşılık” ilkesi, yani ödenen bedelin taşınmazın dava tarihindeki değerini koruması gerekliliği gündeme gelmiştir. ([DergiPark][1])
Özetle:
– Kanun başlangıcından itibaren peşin ödeme esası hâkimdir.
– Taksit veya geç ödeme hâllerinde “en yüksek faiz” uygulanacağı düzenlenmiştir.
– Uygulamada süre uzadıkça değer kaybı ve mülkiyet hakkı ihlali tartışmaları doğmuştur.
Günümüzdeki Hukuki Durum ve Akademik Tartışmalar
Güncel durumda dikkat çeken bir gelişme, Anayasa Mahkemesi’nin 05.04.2023 tarihli, 2022/83 E., 2023/69 K. kararında, Kanun’un 10. maddesine eklenen fıkralardan birinin iptal edilmesidir. :contentReference[oaicite:4]{index=4} İptal edilen hüküm şöyleydi: “Kamulaştırma bedelinin tespiti için açılan davanın dört ay içinde sonuçlandırılamaması hâlinde, tespit edilen bedele bu sürenin bitiminden itibaren kanuni faiz işletilir.” :contentReference[oaicite:5]{index=5}
Karar gerekçesinde öne çıkan hususlar:
– Bu düzenleme hâlinde hak sahipleri dört aylık süre zarfında faiz hakkından mahrum kalıyordu.
– Kanuni faiz oranının yüksek enflasyon ortamında taşınmazın değer kaybını karşılaması mümkün değildi.
– Dolayısıyla Anayasa’nın 35. maddesi (mülkiyet hakkı) ve 46. maddesinde yer alan “gerçek karşılığı peşin ödemek” ilkesi açısından sorun teşkil ediyordu. ([EMSAL.COM][2])
Akademik literatürde de şu tartışmalar öne çıkmaktadır:
– Faiz oranı mı yoksa enflasyon farkı mı uygulanmalı? Doktrinde “enflasyonun erittiği değer” karşısında sadece kanuni faizle yetinilmemesi gerektiği savunulmaktadır. ([Arslan Hukuk][3])
– Faizin başlangıç tarihi ne olmalı? Bedel tespiti için dava açıldığı andan itibaren mi, tescil ya da ödeme anından mı? Bu sürede hak sahibinin maruz kaldığı değer kaybı gündemdedir. ([kararkutuphanesi.com][4])
– Hangi faiz oranı adildir? Bir yandan “kamu alacaklarına uygulanan en yüksek faiz”, diğer yandan “kanuni faiz” seçenekleri tartışılmaktadır. ([Anayasa Mahkemesi][5])
Uygulamadaki Hal ve Öne Çıkan Sorunlar
Uygulamada üç önemli hâl göze çarpmaktadır:
1. Bedelin peşin ödenmemesi veya taksitle ödenmesi: Kanun’un 3. maddesine göre bu hâllerde taksitlere, peşin ödeme gününü takip eden günden itibaren devlet borçları için öngörülen en yüksek faiz uygulanacaktır. :contentReference[oaicite:10]{index=10}
2. Bedel tespiti/tescil davalarında geç ödeme: Dava açıldıktan sonra mahkemece bedel tespiti yapılır, ancak ödeme süreci uzun sürer. Bu durumda hakim kararıyla faizin işletilmesi gerekir. Hukukçu Murat Tezcan’ın çalışmasında bu süreçteki gecikmenin hak sahipleri açısından mağduriyet doğuracağı vurgulanmaktadır. :contentReference[oaicite:11]{index=11}
3. Faiz oranının düşük kalması ve uygulama heterojenliği: Örneğin yüksek enflasyon dönemlerinde kanuni faiz oranı, taşınmazın değer kaybını karşılamaktan uzaktır. Anayasa Mahkemesi kararlarında da bu durum “mülkiyet hakkının eşit şekilde korunmaması” açısından eleştirilmiştir. :contentReference[oaicite:12]{index=12}
Özetle, uygulamada hak sahiplerinin geç ödeme veya taksitlendirme nedeniyle büyük ekonomik kayba uğrama riski vardır. Bu kaybın etkin bir faizle telafi edilmesi ‑ hukuki, ekonomik ve anayasal açıdan önemlidir.
Pratik Hatırlatmalar
– Kamulaştırma bedelinin başlangıç değerinin hangi tarihe göre belirlendiği önemlidir (genellikle dava tarihi). :contentReference[oaicite:13]{index=13}
– Faizin hangi tarihten itibaren işlemeye başlayacağı hâlden hâle değişebilir: peşin ödeme gününden, tespit kararından, davanın açıldığı tarihten vs.
– Hak sahibi için en avantajlı yöntem: “kamu alacaklarına uygulanan en yüksek faiz oranı” şartlarının oluştuğu hâllerde bu oran üzerinden faiz talep etmek. Çünkü ancak bu şekilde enflasyon karşısında daha etkin koruma sağlar. :contentReference[oaicite:14]{index=14}
Sonuç
Kamulaştırma bedeline hangi faiz oranının uygulanacağı konusu, yalnızca teknik bir faiz oranı meselesi değildir. Bu konu aynı zamanda bir mülkiyet hakkının korunması, kamunun yararı ile bireysel haklar arasında adil bir denge kurulması meselesidir. Mevcut hukuk düzeninde tek bir “mutlak faiz oranı” formülü yoktur; fakat Anayasa Mahkemesi kararları, yüksek enflasyonlu dönemlerde sadece kanuni faizle yetinmenin yetersiz olduğunu vurgulamaktadır. Hak sahiplerinin mağduriyetini önlemek amacıyla; faiz başlangıcı, faiz oranı ve ödeme şekli hususlarının dikkatle değerlendirilmesi gerekir.
Eğer isterseniz, son Yargıtay kararları doğrultusunda en güncel faiz oranları ve oranların uygulanma biçimleri konusunda da bir özet çıkarabilirim.
[1]: “Kamulaştırma Hukukunda Faiz – DergiPark”
[2]: “Kamulaştırmadaki Bedel Sorununa Anayasa Mahkemesi Hamlesi”
[3]: “Kamulaştırma bedeline uygulanacak faiz başlangıç tarihi ve oranı”
[4]: “Kamulaştırma fark bedeli için hangi tarihten itibaren faiz işletileceği …”
[5]: “Kamulaştırma Kapsamındaki Bazı Alacaklara Kanuni Faiz Uygulanmasını …”