“Hz. Peygamber (s.a.s.)” Neden Medine Pazarı Kurulmasını İstedi? — Tarihsel ve Düşünsel Bir İnceleme
Giriş: Medine’nin Yeniden Kuruluşu
Mekke’den hicret eden Müslüman topluluğu için Medine yalnızca coğrafi bir sığınak değildi; aynı zamanda yeni bir düzenin, adaletin ve kimliğin inşa edildiği bir yuvaydı. Hz. Peygamber, Medine’ye varır varmaz hem ibadet, hem sosyal yaşam hem de devlet düzeni için yapılar kurdu. Bu yapılar arasında en stratejik adımlardan biri de Medine Pazarı’nın kurulmasıydı. Bu pazar, yalnızca ticaretin gelişmesi için değil; yeni kurulan İslam toplumunun ekonomik, sosyal ve hukuki temellerini güvence altına alan bir alan olarak planlanmıştı.
Medine Pazarı: Tarihsel Arka Plan ve Gereklilik
Pazarın Zemininde Ne Vardı?
Hicret öncesi Medine — o dönemki adıyla Yesrib — ve çevresinde bazı pazaryerleri vardı; ancak bu pazarlar genellikle Yahudi veya müşrik tacirlerin denetimindeydi. Bu durum, Müslümanların hem ekonomik anlamda bağımsız olmalarını hem de İslami ticaret ilkelerine göre yaşama imkanlarını kısıtlıyordu. ([ilimverahmetvakfi.org.tr][1])
Hz. Peygamber, Medine toplumu için inşa edilen yeni düzenin; yalnızca ibadet ve sosyal yaşamı değil, iktisadi hayatı da kapsaması gerektiğini gördü. Bu sebeple, Müslümanların kendi denetimlerinde, İslami adalet ilkelerine uygun bir pazar kurulmasını emretti. ([DergiPark][2])
Pazarın Konumu ve Fiziksel Yapısı
Medine Pazarı, toplumsal yaşamın merkezi olan mescid‑mahrem alanlara ve evlere çok yakın olmayacak bir düz arazide, “yolların kesiştiği stratejik” bir konumda kurulmuştu. ([cins.com.tr][3]) Bu sayede hem şehir içi trafiği, hem güvenliği, hem de adil ticareti gözeten bir düzen tesis edilmiş oldu.
Peygamber’in Amaçları: Ekonomik, Sosyal ve Ahlaki Boyutlar
Ekonomik Bağımsızlık ve Refah
Medine’ye hicret eden Muhâcir ve Ensâr toplulukları, Mekke’de sahip oldukları mal varlıklarını bırakmış, temel ihtiyaçlarını karşılayacak yeni bir ekonomik düzen kurmak zorundaydı. Medine Pazarı, bu ihtiyacı karşılamak, Müslümanların geçimini sağlamak ve ekonomik bağımsızlığı tesis etmek için en somut araç oldu. ([DergiPark][4])
Ayrıca Hz. Peygamber’in pazarda vergi alınmayacağı, sabit tezgâh yeri olmadığını bildirmesi gibi ilkeler, ticareti cazip kıldı — üretici ve tüketicinin adil şartlarda buluşması sağlandı. ([islamiktisadi.net][5])
Toplumsal Dayanışma ve Birliktelik
Medine Pazarı, yalnızca ekonomik çıkarlar için değil; toplumun yeniden inşası, kabileler ve göçmenler arasındaki ilişkilerin güçlenmesi, sosyal dayanışma ve kardeşliğin pekişmesi için tasarlandı. Müslümanlar, aynı ortamda alış‑veriş yaparak birbirlerini tanıdılar, güven geliştirdiler. ([Örnek Vaazlar][6])
Bu sayede, hicretin hemen ardından karşılaşılan belirsizlik, yabancılık ve güvensizlik hissi yavaş yavaş yerini somut bir toplumsal yapıya bıraktı.
Ahlak, Adalet ve Denetim: Ticarette İslami İlkeler
Medine Pazarı sadece bir alış‑veriş alanı değildi; burada ticaretin İslami ahlak, dürüstlük, adalet ve güven üzerine kurulacağı bir zemindi. Hz. Peygamber bu pazarda hileli tartı, sahte ürün satışları, aldatmacayı yasakladı, fiyatlarda adalet ve piyasa dengesi kurulmasını hedefledi. ([islamiktisadi.net][5])
Pazarın denetimi için kurulan “Hisbe” teşkilatı ve pazarda görevli denetçilere verilen “Muhtesib” unvanı, ticari işlemlerin şeffaf, adil ve toplumsal vicdanla uyumlu yapılmasını garanti altına aldı. ([DergiPark][2])
Günümüzde Akademik Tartışmalar ve Medine Pazarı’nın Dünü‑Bugünü
Bugün tarihî ve iktisat çalışmaları, Medine Pazarı’nı sadece erken İslam ekonomisinin ilk örneği olarak değil; aynı zamanda bir “toplumsal yeniden yapılanma” ve “şehirleşme planlaması” perspektifinden de inceliyor. ([Medinanet][7])
Özellikle pazarın stratejik konumu, serbest rekabetin teşviki, vergi muafiyeti ve denetim mekanizmaları; bugünkü “ahlaki ekonomi”, “etik ticaret” veya “adil ekonomi” tartışmalarında sıklıkla referans alınıyor. Zira Medine Pazarı, yalnızca bir tarihsel olgu değil; modern iktisat ve etik ticaret anlayışına ışık tutan bir örnek.
Bazı akademik görüşler, Medine Pazarı’nın kurulmasının aynı zamanda Müslümanları ekonomik bağımsızlığa kavuşturduğu kadar, dönemin Yahudi ve müşrik ekonomisine karşı stratejik bir hamle olduğunu vurgular. Bu, sadece ekonomi değil; toplumsal güç dengesiyle de ilgili bir tercihti. ([ilimverahmetvakfi.org.tr][1])
Ancak bazı araştırmacılar, Medine Pazarı’nın hâlen elimizdeki kaynaklarla tam olarak hangi yasa ve düzenlemelerle kurulduğunun net olmadığını, rivayetlerin sınırlılık taşıdığını, bu yüzden bugünkü pazar ekonomisi ile doğrudan kıyaslama yaparken dikkatli olunması gerektiğini belirtir.
Sonuç: Medine Pazarı, Sadece Ticaret Değildi — Toplumun İnşasıydı
Medine Pazarı’nın kuruluşu, Hz. Peygamber’in yalnızca bir şehir değil; yeni bir toplumsal, ekonomik ve ahlaki düzen kurma hedefinin somut adımıydı. Bu pazar aracılığıyla Müslümanlar, ekonomik bağımsızlık kazandı, toplumsal dayanışma güçlendi, ticaret ahlâka bağlandı. Aynı zamanda Medine’de yaşayan bütün halk — Müslüman, Yahudi veya diğer — için insaflı, denetimli ve güvenli bir ekonomik ortam yaratıldı.
Pazar, bir ibadet alanı gibi değerlendirildi: çünkü çalışmak, emek vermek, ihtiyaçları adaletle karşılamak, paylaşmak — hepsi birlikte yeni bir ümmetin temel taşlarıydı.
Yorumlarla sizleri de düşünmeye davet ediyorum: Günümüzde pazarlama, ticaret ve ekonomi alanında hâlâ benzer ilkelere ihtiyaç var mı? Modern toplumda “adaletli ticaret”, “etik ekonomi” kavramları ne kadar yer bulabiliyor? Medine Pazarı’nın ruhunu günümüze nasıl taşımak mümkün olabilir?
[1]: “İslam’da Ticaretin Önemi: Medine Pazarı Örneği | İRAV”
[2]: “MEDİNE PAZARI PERSPEKTİFİNDE MUHTESİB VE AGORANOMOS KARŞILAŞTI”
[3]: “Cengiz Kallek: “İktisadi modelimiz, Resullullah’ın Medine … – Cins”
[4]: “Akademik Siyer Dergisi » Makale » Hadis Literatüründe Medine Çarşısının …”
[5]: “İslam’da Ticaretin Önemi: Medine Pazarı Örneği”
[6]: “Medine Pazarı Uygulaması – İslam İktisadı ve Finansı”
[7]: “Madinah Market during the Prophet’s Time (Part 1) – Medinanet”