Giriş olarak durup düşünün: Eğer bir ekonomi çarkının “işçilerin kol gücüyle” değil de robotlarla, yapay zekâyla döndüğünü hayâl ediyorsanız — işte, bizim otomotiv sektörümüz de bu dönüşümün tam ortasında oturmuş gidiyor. Son yıllarda “istihdam yaratan fabrika” vurgusuyla övülen Otomotiv sektörü, aslında içinde pek çok kırılmayı barındırıyor. Ve esas soru şu: Bu sektörde gerçekten kaç kişi çalışıyor? Çalışıyorsa ne kadarını istikrarlı biçimde sürdürüyor? Ve gelecek için bu “istihdam” masalı ne kadar gerçekçi?
Otomotiv Sektöründe İstihdam Verisi ve Belirsizlik
Türkiye’de otomotiv sanayisinin resmi raporlarında “500 bini geçen istihdam” ifadesi yer alıyor. Örneğin bir çalışmada “Türk otomotiv sektörü … 500 bini geçen istihdam ile Türkiye ekonomisini öncü sektörlerinin başında gelmektedir.” şeklinde aktarılıyor. ([AVESİS][1]) Ancak bu rakamın ne kadar “yaklaşık” olduğu, sektördeki ana sanayi ile yan sanayiyi kapsayıp kapsamadığı, süreklilik gösterip göstermediği oldukça muğlak.
Bir başka grafik çalışmasında, 2000‑2019 yılları arasında ana sanayide istihdam edilen kişi sayısı ele alınmış ve bu yıllarda örneğin 2019’a kadar yaklaşık 50 bin kişilik sayılardan bahsedilmiş durumda. ([DergiPark][2]) Yani “ana sanayi” kısmı için görece küçük rakamlar verilmiş; oysa “yan sanayi”, tedarik zinciri ve lojistik dahil olduğunda sayı çok daha büyük olmalı. Ama açıkça belirtilmemiş.
Bu belirsizlik, otomotiv sektörünün istihdam yaratan büyük sektör imajıyla örtüşüyor mu sorusunu akıllara getiriyor.
Zayıf Yönler ve Tartışmalı Noktalar
İstihdamı “sayarak” övme ama gerçekte “koruma” ve “dönüşüm” eksikleri
Sektör 500 binin üzerinde istihdamla bir başarı hikâyesi olarak lanse ediliyor. Ancak bu rakamın temel sorunu: Bu kişilerin ne kadarının sürekli, ne kadarının geçici, ne kadarının yan sanayi veya alt yüklenici olduğunun şeffaf olmaması. Ayrıca teknolojik dönüşüm, robotlaşma, elektrikli araçlara geçiş gibi trendler iş gücünü önemli ölçüde etkiliyor. Sektör istihdamını koruyorum dese de aslında “istihdam kalitesinde” düşüş olabilir. Örneğin bir kaynakta 2024 üçüncü çeyrek için: “istihdamını koruyan yüzde 43.1, iş gücünü artıran yüzde 35.4” şeklinde anket sonuçları yer alıyor. ([Teknoloji Haberleri – ShiftDelete.Net][3]) Bu demek değil mi ki, yaklaşık yüzde 20‑25’lik bir kesim iş gücünü azaltmış durumda? Bu hayâl edilen “istihdam devleri” resmine uymuyor.
İstihdam değil ihraç, değil teknoloji konuşuluyor
Sektörün üretim ve ihracat rakamları gayet yüksek ve gurur verici: 2024 yılında toplam otomotiv ihracatı 37,2 milyar dolar olarak gerçekleşti. ([Dünya Gazetesi][4]) Ama “iş gücünün artışı”, “istihdam artışı”, “nitelikli işçi dönüşümü” gibi göstergeler yeterince ön plana çıkmıyor. Yani sektör üretimde büyük, ihracatta büyük ama “insan kaynağı dönüşümünde” aynı hızla ilerlemiyor olabilir. Bu durum: Sektörün iş gücünü dış pazara, yüksek verimlilik sistemlerine yöneltirken iç bilişsel becerilerde, işçi haklarında, geleceğe hazırlamada zayıf kaldığına dair bir sinyal değil midir?
Yerli katma değer ve iş gücü ilişkisinde paradoks
Türkiye, otomotivde dünya üretim sıralamalarında yükselmiş durumda: “Ülkemizde otomotiv sektörü… 2 milyonu aşan kurulu kapasite ve 500 bini geçen istihdam…” derken, bu kapasite artışının iş gücü artışıyla net orantılı olup olmadığı belirsiz. ([AVESİS][1]) Kapasite artarken iş gücünün aynı ölçüde artmadığı ya da iş gücünün niteliğe yönelik dönüşüm göstermediği bir senaryoda ortaya çıkan tablo: “Üretim merkezi ama insana yatırımda geri” olabilir. Bu ise sürdürülebilir bir istihdam modeli olmadığını gösterir. Sektör büyük rakamlarla değil, “kaç kişi düzgün işte, kaç kişi yarı zamanlı veya düşük ücretli işte” sorularıyla sorgulanmalı.
Geleceğe Yönelik Kritik Sorular
Sizce bu sektörde “resmî olarak 500 binin üzerinde çalışan var” denildiğinde, o sayı kaç yıldır hareketsiz kalmış olabilir? Gerçek artış var mı, yoksa istihdam sabitlemiş mi?
Otomotiv üretimi düşerken (örneğin 2024 yılında üretim yüzde 7 azalmış durumda). ([Dünya Gazetesi][4]) Bu durumda iş gücü azalmalı iken istihdam “korunuyor” dendiğinde, bu sürdürülebilir mi?
Teknolojik dönüşüm (elektrikli araçlar, otonom sistemler) iş gücünü nasıl etkileyecek? Sektör “robotlara yatırım yaparken insan kaynağına yatırım yapıyor mu” yoksa “insan gücünü sabit tutuyor” mu?
İstihdam rakamları önemli ama kalite de önemli değil mi? İş gücünün eğitim seviyesi, yan sanayide çalışanların şartları, iş güvenliği ve ücret düzeyi gibi göstergeler ne durumda? Oyunun içinde bunlar var mı?
Ve en önemlisi: Bu sektör “istikrarlı istihdam” yaratıyor mu yoksa “yeni araç modeline geçiş”, “parça ithalatı”, “kısa süreli sözleşmeli işçilik” gibi unsurlarla ‘iş yaratıyoruz’ söylemini mi sürdürüyor?
Sonuç Değerlendirmesi
Türkiye otomotiv sektörü açıkça büyük bir potansiyele ve rolü olan bir sektördür. Ancak bu potansiyelin istihdama dönüşümüyle ilgili şeffaflık ve kalite konusunda ciddi eksikler var. “Kaç kişi çalışıyor?” sorusunun net cevabı yok ya da verilen sayılar açıklayıcı değil. 500 bini geçen istihdam gibi başlıklar kulağa hoş geliyor ama içeriğini sorgulamadan geçmek riskli. Üretim düşerken istihdam sabit tutuluyorsa, bu durum uzun vadede sürdürülebilir değildir. Ayrıca teknolojik dönüşüme hazırlıksız iş gücü büyük bir risk altında. Sonuç olarak sektörün sadece üretim ve ihracat rakamlarına bakarak “istihdam yarattık” demesi yeterli değil; “nasıl yarattık”, “kim yarattık”, “sürdürülebilir mi” diye sormak gerekiyor.
İşin özü: Otomotiv sektörü çalışanlarını bir sayı olarak görmeyi bırakmalı; iş gücünü, niteliğini, dönüşümünü sahiplenmeli. Yoksa “istihdam” diye pazarlanan rakamlar yarın bir gün sektörün kan kaybettiği göstergesi olabilir.
[1]: https://avesis.medipol.edu.tr/yayin/e25cf1b2-070b-41b4-ab86-b40be8104906/dunyada-ve-turkiye-de-otomotiv-sektorunun-analizi?utm_source=chatgpt.com “Dünyada ve Türkiye’ de Otomotiv Sektörünün Analizi”
[2]: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2764828?utm_source=chatgpt.com “TÜRKİYE’DE SEKTÖRLERİN DIŞ TİCARET VE … – DergiPark”
[3]: https://shiftdelete.net/turkiyede-otomotiv-sektoru-ne-durumda-iste-son-rakamlar?utm_source=chatgpt.com “Türkiye’de otomotiv sektörü ne durumda: İşte son rakamlar!”
[4]: https://www.dunya.com/ekonomi/osd-acikladi-otomotiv-sektorunde-2024-rakamlari-belli-oldu-haberi-760165?utm_source=chatgpt.com “OSD açıkladı: Otomotiv sektöründe 2024 rakamları belli oldu!”